Ο Διαγωνισμός ArXellence 3 διοργανώθηκε σε συνεργασία με την εταιρεία πολιτιστικού έργου ΑΙΓΕΑΣ και υπό την εποπτεία του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος (ΤΕΕ). Είχε ως αντικείμενο το νησί της Γυάρου, έναν τόπο με βαριά ιστορική μνήμη λόγω της εξορίας πολιτικών κρατουμένων, για τον οποίο ζήτησε από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα τη δημιουργία ενός Μουσείου και ενός Ερευνητικού Κέντρου Μηδενικών Εκπομπών (Zero-Emission Research Hub), προστατεύοντας παράλληλα την πλούσια βιοποικιλότητα του νησιού (όπως τη μεσογειακή φώκια).

Η κεντρική ιδέα της αρχιτεκτονικής πρότασης αφορά αποκλειστικά την ανάδειξη των υφιστάμενων κτιρίων μέσω της «υποβάθμισης» όλων των υπόλοιπων ζητούμενων του κτιριολογικού προγράμματος. Προκειμένου να επιτευχθεί αυτό, επιλέχθηκε να τοποθετηθούν τα κτίρια κάτω από το έδαφος της γης, δηλαδή να γίνουν όλες οι κατασκευές υπόσκαφες (προφανώς πλην των κτιρίων που η λειτουργία τους δεν τους επιτρέπει υπόσκαφη κατασκευαστική αντιμετώπιση), ώστε να αναδειχτεί η ιστορικότητα των κτιρίων/μνημείων. Επιπλέον η δυνατότητα κατασκευής υπόσκαφων κτιρίων παρέχεται και από τη μορφολογία του εδάφους, λόγω των μεγάλων ανισοσταθμιών που έχει και το ιδιαίτερα επικλινές έδαφος του νησιού. Προφανώς γίνεται η μικρότερη δυνατή παρέμβαση, ώστε η μοναδική εμφανής όψη των κτιρίων να είναι η κεντρική, δηλαδή σε αυτή στην οποία υπάρχει η είσοδος στους επιμέρους χώρους.

Ουσιαστικά γίνεται μια επιστροφή στην αρχιτεκτονική της γης (υπόσκαφες κατοικίες και βιωσιμότητα - οι αναλυτικές προδιαγραφές των υπόσκαφων κατασκευών περιγράφονται στην αντίστοιχη πινακίδα), οι οποίες συμπληρώνουν τα υφιστάμενα εικονικά κτίρια και δεν έρχονται σε αντιπαράθεση μεταξύ τους. Η χωροταξική διάταξη των υπόσκαφων κτιρίων (Ερευνητικό κέντρο, Μουσείο και οι ξενώνες) συνδέονται με τα υφιστάμενα κτίρια, καθώς και με το αναβαθμισμένο λιμάνι, το οποίο χωρίζεται πλέον σε δυο τμήματα: Αρχικά το τμήμα το οποίο εξυπηρετεί το κοινό και παράλληλα δίνει πρόσβαση προς τα κτίρια και δεύτερον το τμήμα που οδηγεί προς τα τμήματα Ενυδρειοπονίας και Αφαλάτωσης (τμήμα της «Μπλε» Οικονομίας του νησιού).

Τα υφιστάμενα κτίρια παραμένουν σε ποσοστό άνω του 90% άθικτα (πλην των απαιτούμενων στατικών παρεμβάσεων), ώστε να διατηρείται πλήρως η αρχική τους μορφή και να δημιουργείται η ανάλογη βιωματική σύνδεση των επισκεπτών με τους ανθρώπους που αναγκάστηκαν να ζήσουν ένα κομμάτι της ζωής τους εκεί τις προηγούμενες δεκαετίες.  

ΧΩΡΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗΣ ΔΙΑΣΥΝΔΕΣΗΣ ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ, ΜΟΥΣΕΙΟΥ & ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ 

Το Μουσείο, το Ερευνητικό Κέντρο καθώς και οι Ξενώνες φιλοξενίας κατασκευάζονται κάτω από το φυσικό έδαφος (υπόσκαφες κατασκευές), όντας ουσιαστικά η συνειδητή επιλογή σχεδίασης.

Ο λόγος που επιλέχθηκε η συγκεκριμένη σχεδιαστική επιλογή, οφείλεται στο ήδη δομημένο περιβάλλον της περιοχής μελέτης, το οποίο έχει και την ανάλογη σημειολογική σημασία. Συγκεκριμένα εντός της περιοχής υπάρχουν τα εικονικά κτίρια (οι φυλακές, οι αποθήκες κτλ.) και δεν θα έπρεπε να έρχονται σε «αντιπαράθεση» με οποιοδήποτε νέο οικοδόμημα εντός της περιοχής μελέτης. Ως εκ τούτου, επιλέχθηκε ένας υπόσκαφος σχεδιασμός του 75% των δομών του κτιριολογικού προγράμματος, ο οποίος έρχεται ουσιαστικά ως μια επέκταση του δομημένου περιβάλλοντος. Το νεόδμητο δεν απορρίπτει το υφιστάμενο, αλλά το συνεχίζει, υπερτονίζοντας -μέσω της υποβάθμισής τους κάτω από το φυσικό έδαφος- τη σημασία των υφιστάμενων κτιρίων.

Ο χαρακτηριστικός επιμήκης σχεδιασμός των υπόσκαφων κατασκευών, επίσης πηγάζει από τη σχεδιαστική μορφολογία των υφιστάμενων κτιρίων.

ΕΝΥΔΡΕΙΟΠΟΝΙΑ - ΠΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ

Τα ψάρια εκκρίνουν απόβλητα που εκπνέουν αμμωνία στις δεξαμενές, συσσωρεύονται και γίνονται τοξικά για τα ψάρια. Με την κυκλοφορία όμως του νερού και με τη βοήθεια των νιτροτροποποιητικών βακτηρίων (Nitrosomonas και Nitrobacter) που αναπτύσσονται στο υπόστρωμα και στις ρίζες των φυτών, μετατρέπονται από τοξικά σε ωφέλιμα θρεπτικά συστατικά για τα φυτά ενώ και το νερό της δεξαμενής γίνεται βιώσιμο για τα ψάρια.

Τα βακτήρια που αναπτύσσονται μετατρέπουν την αμμωνία σε νιτρώδη και σε νιτρικά άλατα. Τα τρόφιμα που παράγονται θεωρούνται βιολογικά γιατί δεν χρησιμοποιούνται χημικά λιπάσματα κ.τ.λ.

ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΝΥΔΡΕΙΟΠΟΝΙΑΣ

1. Μεγάλη οικονομία νερού
2. Μικρή κατανάλωση ενέργειας
3. Μεγαλύτερη πυκνότητα φύτευσης σε σχέση με την κλασική γεωργία.
4. Λιγότερες ασθένειες στα φυτά
5. Δεν χρησιμοποιούνται χημικά
6. Δεν χρειάζεται ξεβοτάνισμα ούτε όργωμα
7. Δεν χρειάζεται πότισμα

ΕΝΥΔΡΕΙΟΠΟΝΙΑ ΜΕ ΘΑΛΑΣΣΙΝΟ ΝΕΡΟ

Ωστόσο το σύστημα Ενυδρειοπονίας που προτείνεται είναι σύστημα με θαλασσινό νερό, προκειμένου να γίνει αξιοποίηση των φυσικών πόρων της περιοχής.

Όπως γνωρίζουμε, τα περισσότερα φυτά ευδοκιμούν σε γλυκό νερό και όχι θαλασσινό, όμως ήδη αυτό τείνει να αλλάξει. Σύμφωνα με έρευνες της Dr. Vanessa Melino (Πανεπιστήμιο του Νιούκαστλ), ελέγχονται οι μοριακοί μηχανισμοί των βρώσιμων φυτών, ώστε σύντομα να μπορούν να καλλιεργηθούν και με θαλασσινό νερό. «Η έρευνά μας αποκαλύπτει πώς τα ανθεκτικά στο αλάτι φυτά λειτουργούν σε μοριακό επίπεδο για να αντεπεξέλθουν σε ακραία περιβάλλοντα. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αυτές τις πληροφορίες για να αναπαράγουμε καλλιέργειες που μπορούν να καλλιεργηθούν με αλατούχα υπόγεια ύδατα ή ακόμη και με θαλασσινό νερό».

Προς το παρόν αυτό που προτείνεται είναι η καλλιέργεια τριών επιμέρους φυτών που αντέχουν στα ιωδιούχα συστατικά του θαλασσινού νερού και παράλληλα αναπτύσσονται μέσω αυτού. 

Αρχιτεκτονική Μελέτη: Αναγνωστόπουλος Γιώργος